Hoe werkt de Eerlijke Bankwijzer?

De Eerlijke Geldwijzer

De Eerlijke Geldwijzer is een initiatief van de NGO’s Oxfam Novib, PAX, Amnesty International en World Animal Protection en bestaat al sinds 2009. Verzekeraars, pensioenfondsen en banken worden onderzocht en met elkaar vergeleken op beleid en praktijk. Twee weken geleden kwam de nieuwste versie van de Eerlijke Bankwijzer uit.

Een mooi moment dus om in gesprek te gaan over wat de Eerlijke Bankwijzer precies is, hoe zij hun onderzoek uitvoeren en in hoeverre hun rapporten bijdragen aan het versnellen van duurzaamheidstransities. Om daarachter te komen gingen wij in onze podcast Money for Change in gesprek met Valerie Schreur.

Wat is de Eerlijke Bankwijzer?

Het doel van de Eerlijke Bankwijzer is het verduurzamen en eerlijker maken van de financiële sector. Ze doen dit door beleid en praktijk van financiële instellingen op 7 thema’s te beoordelen: belastingen, biodiversiteit, dierenwelzijn, gendergelijkheid, klimaatverandering, mensenrechten en wapens. Dit is belangrijk omdat financiële instellingen zoals banken door het verstrekken van krediet en het beleggen in bedrijven een essentiële rol spelen in het vormen van de economie.

‘Eerlijk’ betekent in de context van de Eerlijke Bankwijzer dus niet alleen dat banken transparant communiceren over hun investeringen, maar ook over wat de NGO’s achter de Eerlijke Geldwijzer als normatief wenselijk zien. Valerie verwijst hiervoor in de podcast naar hoe eerlijk gedefinieerd wordt in het Engels: “Eerlijk is de Engelse versie van ‘fairness’, dat is ook een groter normatiever begrip. In het begin was er ook de discussie om de term duurzaam te gebruiken, maar bij duurzaam is de associatie toch meer met alleen groene onderwerpen zoals klimaatverandering en biodiversiteit. Met eerlijk heb je het ook over eerlijke lonen en goede arbeidsomstandigheden”.

Dat normatieve kader kijkt verder dan wat de wetgeving toestaat. Zo blijkt uit hun onderzoek dat ruim 80% van alle investeringen door de financiële sector in de energiesector nog naar de fossiele industrie gaat. Ondanks dat de wet dit niet verbiedt, houdt de Eerlijke Bankwijzer de banken wel verantwoordelijk voor de desastreuze effecten van hun investeringen op het milieu.

Hoe wordt het onderzoek uitgevoerd?

Om de onafhankelijkheid van het rapport te bewaken, wordt het beleidsonderzoek uitgevoerd door de onafhankelijke partij Profundo die openbare beleidsdocumenten van banken bestudeert. Op basis hiervan worden de beleidsscores bepaald. De aanname hierbij is dat als een thema sterk verankerd staat in het beleid, dit ook tot betere investeringen in de praktijk leidt.

Om te beoordelen in hoeverre het beleid daadwerkelijk in de praktijk wordt gebracht, worden ook regelmatig praktijkscores berekend. Hiervoor worden er casestudies uitgevoerd van grote bedrijven in de sector die gefinancierd zijn door banken. Als er misstanden aan het licht zijn gekomen bij die bedrijven, wordt er gekeken of de bank invloed heeft uitgeoefend op het verbeteren van de situatie.

Deze manier van beoordelen heeft als nadeel dat de score wordt bepaald op basis van vaste criteria, los van de sectoren waarin financiële instellingen daadwerkelijk actief zijn. Dit maakt het voor een hypotheekbank (i.e. een bank die voornamelijk hypotheken verstrekt) bijvoorbeeld een stuk makkelijker om uit te sluiten dat mensenrechten geschonden worden in hun financieringsketens dan banken die bedrijven lange productieketens financieren. Als de bank dan verder maar een klein deel beleggingen op de eigen balans heeft staan om te investeren, dan kunnen zij relatief makkelijk een goed cijfer scoren.

Banken met een breed portfolio moeten dus meer werk doen om ervoor te zorgen dat er een goed en compleet beeld komt van waar zij precies in investeren binnen een sector en wat daar de gevolgen van zijn; dit leidt onvermijdelijk tot dilemma’s. Het beleid controleren en integreren in de operationele tak van de bank vraagt tijd en energie. Valerie vindt dat dit er gewoon bij hoort, vertelt ze bij Money for Change. 

Wat hoopt de Eerlijke Bankwijzer te bereiken?

Zoals gezegd is het doel van de Eerlijke Bankwijzer om de financiële sector te verduurzamen en eerlijker te maken. Zij hopen op meerdere manieren hieraan bij te dragen. Ten eerste hopen zij dat banken met de aankondiging van het onderzoek hun beleid al aanscherpen op de belangrijkste thema’s. Zodra het onderzoek afgerond is en het rapport gepubliceerd, willen ze vooral consumenten en politici bereiken zodat de prestaties van banken onder de aandacht komen. Op deze manier heeft de Eerlijke Bankwijzer volgens Valerie al kunnen bijdragen aan het verminderen van fossiele investeringen en het uitsluiten van clustermunitie.

Is er dan ook een stijgende lijn te zien in de scores van de banken door de jaren heen? Dat hangt sterk af van het thema waar je naar kijkt. De gemiddelde score van Nederlandse banken is deze update gedaald in plaats van gestegen. Deels komt dit door nieuw onderzoek en het dynamische karakter van de thema’s, wat ervoor zorgt dat ze aangescherpt moeten worden met nieuwe criteria. Een deel komt echter ook doordat financiële instellingen hun beleid hebben afgezwakt. Zo zie je bijvoorbeeld dat op het thema wapenhandel de gemiddelde score van een 7 naar een 6 is gezakt.

Toch is de vraag of vrijwillige toezeggingen genoeg zijn om transities echt te realiseren. Zo werd volgens de Banking on Climate Chaos Coalition in 2024 juist weer meer geïnvesteerd in de fossiele industrie door de grootste 65 banken. Twee van deze banken zijn Nederlands en Valerie geeft aan dat zij ten opzichte van het jaar daarvoor juist minder zijn gaan investeren in fossiel. Desondanks erkent Valerie in de podcast de noodzaak van strenge wetgeving voor het uitfaseren van schadelijke financering: “Het is gewoon in de praktijk best wel moeilijk om op basis van alleen maar vrijwilligheid echt die kapitaalstromen te veranderen. En daarom vinden we het als coalitie ook heel belangrijk om die oproep tot systeemverandering te blijven doen.”

De Eerlijke Bankwijzer hoopt zelf dat ze over 10 jaar niet meer nodig zijn; als alle banken volledig duurzaam en eerlijk zijn, is er ook geen noodzaak om ze met elkaar te vergelijken. Of dat mogelijk gaat zijn, zal sterk afhangen van andere factoren, bijvoorbeeld van wetgeving.

• Meer weten over de podcast Money for Change? Kijk dan op onze landingspagina