Manon van Hoeckel verbeeldt de spelregels van ons geld met bijna 100.000 knikkers

Sociaal ontwerper Manon van Hoeckel is blij dat haar creatieve vakgebied steeds meer aandacht krijgt. “Vroeger ging design vooral over het ontwerpen van producten en spullen. Tegenwoordig wordt ontwerpkracht ook steeds vaker ingezet om mee te denken over maatschappelijke vraagstukken. Hoe kun je daar een ander licht op laten schijnen? En hoe betrek je bijvoorbeeld een andere doelgroep bij een vraagstuk?”

In 2014 studeerde ze af aan de Design Academy Eindhoven. “Tijdens mijn opleiding was ik nog zoekende naar wat bij mij paste. Ik werd niet echt blij van klassiek productontwerp..” Tot ze de opdracht kreeg om samen met medestudenten iets te bedenken om bewoners van de Eindhovense wijk Woensel weer met elkaar in verbinding te brengen. “We belden bij bewoners aan met een appeltaart op een tweedehands bord van de kringloop. Daarbij de boodschap: deze krijg je van de buren, maar ze willen het bord wel graag terug. Dat zorgde voor heel wat reuring. Mensen belden bij elkaar aan en raakten met elkaar in gesprek. Die sociale kant vond ik zo leuk. Ik dacht: als dit óók ontwerp is, wordt dit mijn pad.”

Iets in beweging zetten

Twaalf jaar en vele opdrachten later vindt Manon het nog steeds leuk om creativiteit in te zetten om mensen met elkaar te verbinden of hen anders naar een onderwerp te laten kijken. Ze maakt vrij werk en werkt als zelfstandig ontwerper in opdracht van de culturele en creatieve sector, maar ook voor ministeries, stichtingen en andere organisaties. Ze deed projecten in een vrouwengevangenis, voor musea en bij boeren op hun erf. “Maatschappelijke vraagstukken zijn natuurlijk heel breed. Daardoor is mijn werk dat ook. Dat vind ik misschien wel het leukste aan wat ik doe: ik leer zelf ook voortdurend nieuwe dingen.”

Zo maakte Manon met het project Fortune Teller ingewikkelde financiële onderwerpen toegankelijker. In een waarzeggerstent konden bezoekers met speciaal ontworpen tarotkaarten nadenken over hun financiële toekomst. De kaarten verbeeldden mogelijke gebeurtenissen die grote gevolgen kunnen hebben voor iemands financiële situatie, zoals een scheiding of mantelzorg. “Daar kwamen vaak heel persoonlijke gesprekken uit. Mensen vertelden dat ze zo’n gesprek nog nooit met vrienden of collega’s hadden gehad.” Juist doordat het geen gesprek met een financieel adviseur was, ontstond ruimte om na te denken over vragen die normaal snel worden uitgesteld: waar wil je naartoe en wat als het leven anders loopt dan verwacht?

Via de Dutch Design Foundation, die de Dutch Design Week organiseert, kreeg Manon de vraag om een idee te pitchen voor Triodos Bank. “De Dutch Design Foundation zet samenwerkingen op tussen organisaties en bedrijven en ontwerpers. Triodos Bank was bij hen gekomen met een vraagstuk: verbeeld het financiële systeem en de invloed die mensen daar zelf op hebben.“ Volgens Triodos zou het financiële systeem de samenleving namelijk moeten dienen. Maar in de praktijk draait het vooral om risico en rendement.

Drie ontwerpers werden uitgenodigd voor een pitch. “Op de Dutch Design Week heb je geluk als mensen vijf minuten bij je stand stilstaan. Het feit dat ik iets wat best groot en ingewikkeld is, zo eenvoudig mogelijk en met een menselijke aanpak wilde verbeelden, viel in de smaak. Voor de zomer hoorde ik dat ik had gewonnen.”

Meer weten over het financiële systeem? In dit artikel legt Triodos-onderzoeker Ernst Hobma het haarfijn uit.

Knikkers & Knaken: het spel en de spelregels

Om de invloed van geld op de wereld zichtbaar te maken, bedacht Manon de installatie Knikkers & Knaken. “Het hoofdelement zijn knikkers, die ons geld verbeelden. De ondertitel ‘Over de spelregels van ons geld’ verwijst naar knikkeren: een spel met regels. Want ook ons financiële systeem kent spelregels.”

Wie de installatie straks op de Dutch Design Week bezoekt, ziet dus vooral veel knikkers. Zo’n 600 kilo heeft Manon inmiddels verzameld. Een kast van bijna vijf meter breed wordt gevuld met 160 potten van vier liter, met daarin bijna 100.000 op kleur gesorteerde exemplaren. De kast bestaat uit drie delen, die ieder een ander aspect van ons geldsysteem laten zien.

Het eerste deel gaat over deelname. “Ik dacht vroeger dat het financiële systeem iets was voor rijke mensen, met aandelen en andere ingewikkelde zaken, en dat ik er zelf geen onderdeel van was. Maar als je een spaarrekening hebt, of via je werkgever bij een pensioenfonds zit, doe je al mee. Bijna iedereen maakt er deel van uit, vaak zonder zich daarvan bewust te zijn.”

Het tweede deel laat zien dat niet iedereen evenveel te zeggen heeft. Hoe meer vermogen iemand heeft, hoe groter de invloed op de economie. “Hier gaat het onder andere over vermogensongelijkheid. Iemand met een koophuis heeft meer vermogen dan iemand zonder koophuis. Dat betekent ook een andere, vaak sterkere positie binnen het systeem. Een van de spelregels die daar bijvoorbeeld aan bijdraagt, is de hypotheekrenteaftrek. Door abstracte cijfers te vertalen naar potten vol knikkers, worden die verschillen letterlijk zichtbaar in de installatie.”

Het derde deel gaat over de gevolgen van onze keuzes. Geld stroomt uiteindelijk naar bedrijven, sectoren en activiteiten die de wereld om ons heen beïnvloeden. “In dit deel laten we zien hoeveel geld er nog steeds naar fossiele energie, de wapenindustrie en vernietiging van natuur gaat. Hoe en waar de knikkers naartoe rollen, vormt de wereld om ons heen.”

‘We kunnen de spelregels veranderen’

Naast de kast staat een grote knikkerbaan. Bezoekers kunnen hier zelf een knikker laten rollen. Die staat bijvoorbeeld voor hun spaargeld, vermogen of beleggingen en legt vervolgens een route af langs verschillende thema’s. Bij windenergie laten kleine windmolentjes zien waar geld kan bijdragen aan de energietransitie. Bij een hypotheek komt de knikker langs een hijskraantje, dat verwijst naar de invloed van hypotheken op de huizenmarkt, en melkflessen staan voor leningen aan boeren.

In de knikkerbaan ontstaat gaandeweg, zonder dat het al te nadrukkelijk wordt uitgelegd, een keuzemoment. Wie niets doet, volgt de bestaande route, langs onder meer fossiele energie, ontbossing en de wapenindustrie. Maar bezoekers kunnen ingrijpen en de knikker een andere richting op sturen, langs bijvoorbeeld zorg, betaalbare huur en natuurbehoud. “Daarmee wil ik laten zien: je hebt invloed. Als persoon, maar ook als overheid. We zijn niet alleen onderdeel van het spel; we kunnen ook de spelregels veranderen.”

Knikkers als een paard van Troje

De speelse vorm is bewust gekozen. Op de Dutch Design Week zijn duizenden projecten te zien. “Ik zou zelf niet meteen aflopen op een groot bord met ‘Leer hier iets over het financiële systeem’,” lacht Manon. “Dat is juist het leuke aan knikkers. Het is voor veel mensen een eerste kennismaking met iets wat met economie te maken heeft. Knikkeren gaat over risico, regels en waarde. En juist dat laatste maakt de knikker een interessante metafoor voor geld. Het is in feite maar een stukje glas en heeft nauwelijks materiële waarde. Tegelijkertijd kan zo’n klein voorwerp veel betekenis krijgen. Door het spel, de herinnering of simpelweg omdat iemand ‘m mooi vindt.”

“Bijna iedereen die ik spreek van boven de 25 heeft wel herinneringen aan knikkeren. Die nostalgie helpt om mensen naar de installatie te trekken. En eenmaal bij de kast en de knikkerbaan kunnen ze op een laagdrempelige manier nadenken over hun eigen rol en invloed binnen het financiële systeem.” Die rol moeten we niet onderschatten. We denken vaak dat de overheid, de gemeente of grote financiële instellingen dit moeten doen. Maar zelf kun je ook keuzes maken. Bijvoorbeeld door te kiezen bij welke bank je je geld onderbrengt en wat die bank ermee doet.” Die invloed is niet onbeperkt, grote geldstromen bestaan uit veel meer dan het spaargeld van Nederlandse rekeninghouders, maar bewustwording is volgens haar een belangrijke eerste stap. “Weten wie invloed heeft en waar je zelf invloed op hebt, is volgens mij al heel waardevol.”

Ben je benieuwd naar onze installatie? Dutch Design Week vindt plaats van 17 tot en met 25 oktober. Onze installatie is te vinden in het Klokgebouw en elke dag te bewonderen van 11.00 tot 18.00 uur.